Năng lực là gì?

Tại sao có những người liên tục phát triển và đạt được kết quả vượt trội, trong khi những người khác dù học rất nhiều nhưng vẫn khó tạo ra thay đổi thực sự?

Câu trả lời có thực sự “nằm ở năng lực”, và “năng lực” cụ thể là cái gì? vận  hành ra sao?

Theo các tổ chức giáo dục và phát triển nghề nghiệp quốc tế, năng lực (competency) không chỉ là kiến thức hay kỹ năng đơn lẻ. Năng lực là khả năng vận dụng hiệu quả kiến thức, kỹ năng, thái độ và kinh nghiệm để tạo ra kết quả trong một bối cảnh cụ thể. Có rất nhiều nhà nghiên cứu, trường phái khác nhau đã nghiên cứu và định nghĩa về năng lực: David McClelland (1973), Richard Boyatzis (1982), Spencer & Spencer (1993), OECD, Weinert (2001)…(Ghi chú: bài viết có sử dụng các dữ liệu tham khảo từ các tác giả và tổ chức nghiên cứu trên)

Dưới góc nhìn của cá nhân tôi, cùng với những gì tôi được đọc, được tìm hiểu về các trường phái, thì NĂNG LỰC được cấu thành từ những yếu tố như sau:

Năng lực = Kiến thức + Kỹ năng + Thái độ + Khả năng vận dụng trong thực tế

Một người có thể biết rất nhiều nhưng chưa chắc đã có năng lực. Ngược lại, một người có năng lực là người có thể biến điều mình biết thành kết quả thực tế.

Một ví dụ cụ thể – Năng lực Khởi nghiệp sáng tạo

Năng lực khởi nghiệp sáng tạo không phải là “biết khởi nghiệp”, cũng không phải “có ý tưởng hay”.

Mà là:

Khả năng liên tục phát hiện cơ hội, thiết kế giải pháp mới, kiểm chứng giả định và xây dựng mô hình kinh doanh tạo ra giá trị trong điều kiện bất định.

Thành phần	Ví dụ
Kiến thức	Khách hàng, thị trường, đổi mới sáng tạo, tài chính, mô hình kinh doanh
Kỹ năng	Quan sát, nghiên cứu khách hàng, thiết kế giải pháp, bán hàng, gọi vốn
Thái độ	Chủ động, dám thử nghiệm, chấp nhận thất bại có kiểm soát
Vận dụng	Tạo ra sản phẩm được thị trường chấp nhận

(Nên việc chỉ đầu tư đi học vài khoá khởi nghiệp hay hiểu biết cơ bản chỉ nằm ở tầng kiến thức, muốn hình thành nên năng lực thực sự bạn cần hoàn thiện cả: Kỹ năng – Thái độ – Vận dụng)

Năng lực được hình thành như thế nào?

Các nghiên cứu về giáo dục, tâm lý học phát triển và phát triển nguồn nhân lực cho thấy năng lực của một con người thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố đồng thời.

Có thể tổng hợp thành 6 nhóm yếu tố chính.

1. Tố chất và nền tảng bẩm sinh

Mỗi người sinh ra đều có những điểm mạnh tự nhiên khác nhau.

Howard Gardner – cha đẻ của Thuyết Trí thông minh đa dạng – cho rằng con người không chỉ có một loại trí thông minh duy nhất mà tồn tại nhiều dạng khác nhau như:

• Ngôn ngữ
• Logic – toán học
• Âm nhạc
• Không gian
• Vận động
• Giao tiếp
• Nội tâm
• Tự nhiên học

Những khác biệt này tạo nên xuất phát điểm khác nhau của mỗi cá nhân.

Tuy nhiên, tố chất chỉ là nền móng. Nó không quyết định hoàn toàn thành công hay năng lực của một người.

2. Giáo dục và môi trường học tập

Năng lực được nuôi dưỡng thông qua quá trình học tập.

Các nghiên cứu giáo dục hiện đại cho thấy việc học hiệu quả không chỉ dừng ở ghi nhớ kiến thức mà phải đi qua các cấp độ:

• Hiểu
• Áp dụng
• Phân tích
• Đánh giá
• Sáng tạo

Một môi trường học tập khuyến khích trải nghiệm, phản biện và thực hành thường tạo điều kiện phát triển năng lực tốt hơn môi trường chỉ tập trung vào ghi nhớ.

3. Trải nghiệm thực tiễn

Kiến thức chỉ trở thành năng lực khi được thử thách trong thực tế.

David Kolb cho rằng quá trình học tập hiệu quả diễn ra theo chu trình:

Trải nghiệm → Phản tư → Khái quát hóa → Thử nghiệm mới

Những dự án thực tế, áp lực công việc, thất bại và thành công đều là chất liệu quan trọng giúp năng lực trưởng thành.

Không phải số năm kinh nghiệm tạo nên năng lực.

Chính cách mỗi người học từ kinh nghiệm mới là yếu tố quyết định.

4. Tư duy và lăng kính cá nhân

Hai người có thể đối mặt cùng một sự kiện nhưng học được những bài học hoàn toàn khác nhau.

Sự khác biệt nằm ở lăng kính nhận thức.

Carol Dweck gọi đó là Growth Mindset – tư duy phát triển.

Người có tư duy phát triển tin rằng năng lực có thể được cải thiện thông qua nỗ lực, học hỏi và luyện tập.

Ngược lại, tư duy cố định khiến cá nhân dễ từ bỏ khi gặp khó khăn vì cho rằng khả năng của mình đã được định sẵn.

5. Khả năng phản tư

Donald Schön – một trong những học giả có ảnh hưởng lớn về phát triển nghề nghiệp – cho rằng năng lực không chỉ đến từ hành động mà còn đến từ khả năng suy ngẫm về hành động.

Phản tư giúp con người trả lời những câu hỏi quan trọng:

• Điều gì đã xảy ra?
• Tại sao nó xảy ra?
• Mình đã làm tốt điều gì?
• Điều gì cần cải thiện?

Người biết phản tư thường học nhanh hơn và phát triển sâu hơn từ cùng một trải nghiệm.

6. Cơ hội và môi trường phát triển

Năng lực cần một hệ sinh thái phù hợp để được phát lộ.

Một cá nhân giỏi chưa chắc có cơ hội thể hiện nếu:

• Không được trao quyền
• Không được tin tưởng
• Không được giao thử thách phù hợp

Các nghiên cứu về phát triển con người cho thấy môi trường gia đình, tổ chức, văn hóa và xã hội đều ảnh hưởng mạnh mẽ đến việc hình thành và phát triển năng lực.

Khung 6 yếu tố phát triển năng lực

(Trả lời cho câu hỏi: Năng lực được hình thành như thế nào?)

Năng lực = Tố chất × Giáo dục × Trải nghiệm × Tư duy × Phản tư × Môi trường

Ghi chú: Công thức trên vẫn chưa hoàn toàn đúng, vì bản chất NĂNG LỰC là một hàm số phi tuyến, nên nếu chính xác hơn phải là: Năng lực = f(Tố chất, Giáo dục, Trải nghiệm, Tư duy, Phản tư, Môi trường)

Điều quan trọng là không có yếu tố nào hoạt động độc lập. Một người có tố chất tốt nhưng thiếu môi trường phù hợp có thể không phát huy được tiềm năng.

Ngược lại, nhiều người xuất phát điểm bình thường nhưng nhờ môi trường học tập, trải nghiệm và phản tư liên tục vẫn có thể phát triển năng lực vượt trội.

Kết luận

Năng lực không phải là món quà bẩm sinh cũng không phải kết quả của việc học thuộc kiến thức. Năng lực là sản phẩm của một quá trình dài gồm học tập, trải nghiệm, phản tư và trưởng thành trong những bối cảnh cụ thể.

Nếu muốn phát triển năng lực của bản thân hoặc hỗ trợ người khác phát triển năng lực, đừng chỉ tập trung vào việc học thêm kiến thức. Hãy đồng thời quan tâm đến trải nghiệm thực tiễn, tư duy học tập, khả năng phản tư và môi trường phát triển. Đó mới là con đường bền vững để chuyển từ “biết” sang “làm được”, và từ “làm được” sang “tạo ra kết quả”.

Nguyễn Bão Quốc

Business Coach & Startup Mentoring

Tác giả sách: Gõ Cửa Nghề Sales

P.s: Bạn muốn tìm hiểu thêm về “Năng lực của một người Sales xuất sắc” hãy tìm hiểu tại đây